Stopniowe zanikanie przedwiośnia na naszych oczach
Przedwiośnie to fenologiczna pora roku, która w naszym klimacie występuje między zimą a wiosną. Charakteryzuje się średnią dobową temperaturą powietrza oscylującą między 0 a 5°C. W tym okresie obserwujemy topnienie pokrywy śnieżnej i lodowej, a gleba zaczyna rozmarzać, choć miejscami pozostaje jeszcze zamarznięta. Roztopowa woda zasila cieki i zbiorniki wodne, co niekiedy prowadzi do wiosennych powodzi. Przedwiośnie trwa zazwyczaj od lutego do kwietnia, kiedy to przyroda budzi się z zimowego spoczynku.
fot. od lewej: Leszczyna pospolita (Corylus avellana), Olsza czarna (Alnus glutinosa)
Charakterystyczne gatunki roślin przedwiośnia
W przedwiośniu pojawiają się pierwsze oznaki życia roślinnego. Do najbardziej rozpoznawalnych dla zarania wiosny gatunków należą:
- Leszczyna pospolita (Corylus avellana): jej kwitnienie często wyznacza początek przedwiośnia.
- Olsza czarna (Alnus glutinosa): drzewo to również rozpoczyna kwitnienie w tym okresie.
- Śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis): znana z przebijania się przez resztki śniegu, jest jednym z pierwszych wiosennych kwiatów.
- Krokus spiski (Crocus scepusiensis): jego barwne kwiaty pojawiają się na łąkach i w ogrodach.
- Zawilec gajowy (Anemone nemorosa): tworzy białe kobierce w lasach liściastych.
- Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis): charakteryzuje się niebieskimi kwiatami.
- Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum): krzew o różowych, pachnących kwiatach.
- Podbiał pospolity (Tussilago farfara): jego żółte kwiaty pojawiają się przed rozwinięciem liści.
- Kaczeniec błotny (Caltha palustris): spotykany w wilgotnych miejscach, kwitnie na żółto.
Te rośliny, zwane wskaźnikowymi, sygnalizują początek przedwiośnia i są kluczowe dla określenia jego ram czasowych.
Rytm życia zwierząt
Nie tylko rośliny, ale również zwierzęta reagują na zmiany fenologiczne. W tym okresie można zaobserwować m.in. przylot pierwszych ptaków wracających z zimowisk, takich jak skowronki i żurawie. Wzmożoną aktywność wykazują też niektóre ssaki budzące się z zimowego letargu, np. jeże. Swoje gody rozpoczynają także płazy, np. żaby trawne, które wędrują do zbiorników wodnych. Pierwsze kwiaty odwiedzają i zapylają pszczoły i trzmiele.
Zmiany te wskazują, że ekosystemy zaczynają już funkcjonować w trybie wiosennym, przygotowując się na intensywny okres wegetacji.
fot. od lewej: jeż, skowronek
Zmiany klimatyczne wpływają na przedwiośnie
W ostatnich latach obserwuje się skracanie okresu przedwiośnia, co jest bezpośrednio związane ze wzrostem globalnych temperatur. Średnia dobowa temperatura powietrza szybciej przekracza próg 5°C, co prowadzi do wcześniejszego nadejścia wiosny klimatycznej. Zmiany te wpływają na cykl życia roślin i zwierząt, powodując przesunięcia w ich aktywności sezonowej. Przedwiośnie, niegdyś wyraźnie zaznaczone w naszym klimacie, zaczyna zanikać. Obserwuje się sytuacje, w których okres ten trwa zaledwie kilka dni lub jest zastępowany przez gwałtowne przejście z zimy do wiosny. Wpływa to na roślinność – wcześniejsze kwitnienie może skutkować uszkodzeniami spowodowanymi przymrozkami. Ptaki wracające z zimowisk mogą mieć trudności ze znalezieniem pożywienia, a owady zapylające mogą nie zgrywać się z terminem kwitnienia roślin.
Obserwacje te podkreślają potrzebę monitorowania zmian fenologicznych oraz adaptacji działań ochrony przyrody do dynamicznie zmieniających się warunków klimatycznych. Badania nad fenologią pomagają przewidzieć konsekwencje zmian klimatycznych i dostosować strategie ochrony ekosystemów.
Źródła:
Lasy Państwowe
Obserwator IMGW
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Parki Łódzkie